Каспий теңізі

Каспий теңізі – Дүниежүзілік мұхитпен табиғи байланысы жоқ, әлемдегі ең ірі тұйық ішкі су айдыны болып табылатын бірегей табиғи нысан. Аумағының ауқымдылығына байланысты ол теңіз ретінде де, Жер шарындағы ең ірі тұзды көл ретінде де қарастырылады. Су бетінің ауданы шамамен 371 мың км² құрайды және теңіз деңгейінің ауытқуына байланысты өзгеріп отырады.
Географиялық орналасуы және құрылымы
Каспий теңізі Еуропа мен Азияның түйіскен жерінде орналасқан және жағалауын бес мемлекет — Әзербайжан, Иран, Қазақстан, Ресей және Түрікменстан бөліседі.
Физикалық-географиялық ерекшеліктеріне қарай Каспий теңізі тереңдігі мен су көлемі жағынан айтарлықтай ерекшеленетін үш бөлікке бөлінеді:
- Солтүстік Каспий – теңіздің ең таяз бөлігі. Орташа тереңдігі шамамен 5–6 м, ал су көлемі теңіздегі жалпы су көлемінің 1%-ынан азын құрайды.
- Орта Каспий – ең терең жері 788 м-ге жететін теңіздің орталық бөлігі.
- Оңтүстік Каспий – теңіздің ең терең бөлігі, мұнда ең жоғары тереңдік 1025 м-ге жетеді.
Гидрологиясы және су теңгерімі
Каспий теңізінің гидрологиялық режимі өзен ағыны, атмосфералық жауын-шашын және су бетінен булану арасындағы өзара байланыс арқылы қалыптасады.
Теңізге шамамен 130 өзен құяды. Тұщы су ағынының негізгі бөлігін Еділ өзені қамтамасыз етеді, оның үлесіне жалпы өзен ағынының шамамен 80%-ы тиесілі. Жайық өзені де теңіздің су теңгерімін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Каспий теңізінің деңгейі Дүниежүзілік мұхит деңгейінен шамамен 28–29 м төмен орналасқан және табиғи-климаттық факторлардың әсерінен тұрақты өзгеріп отырады.
Теңіз суының орташа тұздылығы шамамен 12,6–13,5‰ құрайды, бұл Дүниежүзілік мұхит суының орташа тұздылығынан шамамен үш есе төмен.
Тұздылықтың таралуы біркелкі емес: солтүстік бөліктегі өзен сағалары маңында су тұздылығы төмен болса, Қарабұғазкөл шығанағында өте жоғары көрсеткіштерге жетеді.
Биологиялық әртүрлілігі
Каспий теңізінің ұзақ уақыт бойы географиялық оқшаулануы ерекше экожүйенің қалыптасуына ықпал етті. Оның басты ерекшеліктерінің бірі – эндемикалық түрлердің, яғни табиғи жағдайда тек осы су айдынында кездесетін организмдердің болуы.
Каспий теңізі биологиялық әртүрлілігімен және сирек кездесетін жануарлар түрлерінің тіршілік ету ортасы ретінде ерекше экологиялық маңызға ие.
- Бекіре тұқымдас балықтар. Каспий теңізі тарихи тұрғыдан әлемдегі бекіре тұқымдас балықтардың аса маңызды табиғи мекендерінің бірі болып табылады. Мұнда қортпа, орыс бекіресі және шоқыр сияқты бағалы түрлер кездеседі.
- Каспий итбалығы (Pusa caspica). Каспий теңізінде тіршілік ететін жалғыз теңіз сүтқоректісі әрі эндемикалық түр. Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде жойылып кету қаупі төнген түр (Endangered) санатына енгізілген.
- Қоныс аударатын құстар. Каспий теңізінің жағалауы Еуропа, Азия және Африка арасындағы құстардың халықаралық көші-қон жолдарының маңызды бөлігі болып табылады.
Каспий теңізінің табиғи кешендерін сақтау мақсатында жағалаудағы мемлекеттерде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар құрылған. Олардың қатарында Ресейдегі Астрахань және Дағыстан қорықтары, Қазақстандағы «Ақжайық» мемлекеттік табиғи резерваты, Әзербайжандағы Қызылағаш ұлттық паркі және басқа да табиғатты қорғау аумақтары бар.
Қазіргі экологиялық мәселелер
Қазіргі уақытта Каспий теңізінің экожүйесі бірқатар елеулі экологиялық сын-қатерлерге тап болып отыр.
- Теңіз деңгейінің төмендеуі
Соңғы онжылдықтарда Каспий теңізі деңгейінің төмендеу үрдісі байқалуда. Ғылыми зерттеулерге сәйкес, соңғы жылдары бұл үдеріс жеделдей түскен.
Негізгі ықпал етуші факторларға климаттың өзгеруі салдарынан буланудың күшеюі, жауын-шашын режимінің өзгеруі және өзен ағынының ауытқуы жатады.
Теңіз деңгейінің төмендеуі жағалау сызығының шегінуіне, таяз сулы аумақтардың құрғауына, табиғи мекендеу ортасының өзгеруіне және жағалау экожүйелерінің осалдығының артуына алып келеді.
- Антропогендік әсер
Мұнай-газ ресурстарын игеру, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы қызметі, сондай-ақ өзендер арқылы түсетін ластаушы заттар теңіздің экологиялық жағдайына әсер етеді.
Мұнай өнімдері мен ауыр металдардың су ортасына және түптік шөгінділерге түсуі теңіз организмдері мен экожүйелерінің жай-күйіне қауіп төндіреді.
- Инвазиялық түрлер
Каспий теңізіне бөгде организмдердің таралуы жергілікті экожүйенің тұрақтылығына әсер етеді.
Атап айтқанда, Mnemiopsis leidyi гребневигінің таралуы қоректік тізбектердің өзгеруіне және теңіздің биологиялық өнімділігінің төмендеуіне ықпал етуі мүмкін.
Каспий теңізінің бірегей экожүйесін сақтау үшін ғылыми зерттеулерді дамыту, кешенді экологиялық мониторинг жүргізу және Каспий маңы мемлекеттері арасындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайту ерекше маңызға ие.






